در جستجوی ریشه واژه فندک

زمانی که سرگرم نوشتن مطلب تاریخچه فندک بودم و در تلاش برای بدست آوردن تاریخ اختراع و راه دور و دراز تبدیل شدن فندکها از یک وسیله زینتی و گران به یکی از روزمره ترین وسایل زندگی بشر؛ از خودم پرسیدم: واژه فندک یعنی چی؟! از کجا میآد؟! بد ندیدم که ریشه و معنای کلمه فندک را نیز به مطلبم اضافه کنم. هرچند که در انتها تصمیم من عوض شد و ریشه یابی واژه فندک را در این نوشته و جداگانه آوردم.
اما اولین و قابل حدس ترین کاری که کردم جستجوی کلمه فندک در فرهنگ واژگان فارسی بود. نتیجه ها هم اینها بودند:
فندک:
لغت‌نامه دهخدا:
-فندک . [ ف ُ دُ ] (اِ) فندق . ( آنندراج ) (انجمن آرا). رجوع به فندق شود.
فرهنگ فارسی معین:
-فندک . [ ف َ دَ ] (اِ) آلتی است فلزی که در آن سنگ مخصوص و فتیله تعبیه کرده اند و با آن آتش روشن کنند. غالبا برای آتش زدن سیگار به کار رود. (فرهنگ فارسی معین ).
فرهنگ فارسی عمید:
-وسیله‌ای فلزی دارای سنگ چخماق و فتیله برای روشن کردن آتش، به ویژه سیگار.

این سه مورد تنها مواردی بود که از این واژه در فرهنگها از آن حرف زده شده بود. دهخدا فقط نام فندک را ذکر کرده. ظاهرا در سالهای ابتدایی دهه 30 که استاد اولین تالیف فرهنگ خودش را منتشر کرده، فندک را قابل توضیح ندانسته و ارجاع به فندق داده! البته بعد تر در لغت نامه دهخدا از تعریفی که فرهنگ معین از این واژه داده استفاده شده است. نکته جالب در مورد تمام این فرهنگها این هست که تمام این کتابها در فاصله دهه 30 تا 50 خورشیدی اولین چاپ خود را داشته اند و این مقارن با سالهای 1950 تا 1971 میلادیست،  که هنوز فندکهای پلاستیکی یکبار مصرف تولید نشده بودند و بازارها را قبضه نکرده بودند! پس فندک وسیله ایی فلزی بوده! هنوز هم این ایراد تصحیح نشده، مانند بیشمار ایرادهایی که با گذشت زمان متوجه فرهنگ های لغت میشوند.
جوابی نگرفتم! پس در اینترنت جستجو کردم” ریشه واژه فندک ” و هیچ چیزی پیدا نکردم. به سراغ وبسایتهای اشعار فارسی رفتم تا شاید ارجاعی تاریخی پیدا کنم و کلمه فندک را در کل وبسایت و دیوانهای شعر سرچ کردم و باز جوابی نگرفتم. پس از آن به سراغ ترکیب واژه رفتم. پس واژه فَند را در لغت نامه ها جستجو کردم. فند به سه معنی کلی آمده بود. بند، پند و مکر و حیله. دو مورد اول رد بود و مورد سوم بر تنِ واژه فندک، فریب کوچک معنا میداد که میشه گفت عجیب بود!
دلیل این جستجو این بود که در فرهنگ های لغات ریشه کلمه ذکر نشده بود و فقط به کارکرد آن اشاره شده بود. پس در تلاشی دیگر! به دلیل وجود کلمات زیاد عربی در زبان فارسی معنای فندک را به عربی جستجو کردم. «قداحة» جواب بود. هیچ راهی پیدا نکردم از این کلمه به واژه فندک! فندک نمیتوانست فرزند قداحة باشد. پس چخماق را هم سرچ کردم و به «صوان» رسیدم که باز هم راهی به کلمه فندک باز نمیکرد.
با ناامیدی و به عنوان تیر آخر در گوگل ترنسلیت کلمه فندک را به ترکی سرچ کردم و به این شکل رسیدم çakmak! سخت بود خواندنش. بر روی آیکون اسپیکر در کنار کلمه کلیک کردم و صدای  یک زن اپراتور را شنیدم که با صدایی خراباتی و مست گونه میگفت: چَکمَک!
چَکمک؟ بر وزن فندک؟ به نظرم آمد که شاید ریشه پیدا شد! به احتمال زیاد فندک مشتقی از چکمک ترکی بود. به نظر طبیعی هم بود که این اسم از ترکیه به ایران سفر کند. میان ایران و کشورهای صنعتی اروپا، ترکیه و روسیه وجود داشتند و هر محصول و فن آوری جدید باید از خاک این دو کشور می گذشت تا به ایران برسد.
اما خود کلمه چکمک نیز در زبان ترکی از کلمه چخماق ( آتش زنه، آتش پرک ) گرفته شده که به آن چکمکتیشی گفته میشود. پس امکان دارد کلمه فندک، مشتقی از کلمه چخماق باشد که یک گویش مازندرانی از کلمه چقماق ترکی است.
من دانشی در زمینه زبان شناسی و ادبیات ندارم و این نتیجه ایی بود که من از جستجو در اینترنت  گرفتم! اما به این نکته واقف هستم که در کار زبان و تاریخ، قطعیت وجود ندارد؛ پس خیلی خوشحال خواهم شد اگر شما هم نکته ایی میدانید یا نظری دارید در قسمت نظرات با من و خوانندگان دیگر به اشتراک بگذارید.
ممنون.

بیشتر بدانید