تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

تاریخچه قلیان، چپوق و تنباکو در ایران و جهان داستانی طولانی و شگفت آوری دارد. شاید اولین متنی که در ایران و خاورمیانه به این تاریخچه پرداخت، جستاری بود از احمد کسروی که در سال 1335 خورشیدی در قالب کتابی چاپ شد. بسیاری از موارد قابل اشاره در کتاب، مانند بخش تاریخ قلیان، شاید برای اولین بار توسط وی گفته شده است. بخشی از متن پیش رو، با نگاه به این کتاب، تحت نام “تاریخچه چپوق و قلیان” توسط اسموکیش تهیه شده است و نثر آن به صورت امروزی برگردانده شده است. در بقیه موارد که اطلاعات جدیدتری وجود داشته و کم هم نیست؛ ما از این کتاب دور شده ایم. اما بد نیست برای شروع، پاراگراف اول کتاب را با نثرتقریبا قدیمی کسروی آغاز کنیم. کتاب با این سوال و جواب نویسنده آغاز میشود:
دودکشی از کی آغاز شده؟
“یکی از کارهایی که امروز در سراسر جهان رواج یافته و بیشتر مردمان از زن و مرد و پیر جوان و دانا و نادان و شهری و روستایی به آن میپردازند ” دودکشی” یا بهتر بگویم: فرو بردن دود توتون و تنباکوست. این دودکشی با چشم پوشی از نیکی و بدی آن، تاریخچه شگفتی میدارد که میخواهیم در این دفتر به آن پردازیم. ”

 

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

 

تاریخچه چپوق و تنباکو

خود کتاب در ادامه به تاریخچه این به اصطلاح دودکشی! اشاره دارد. در واقع همه چیز از گیاه تنباکو شروع شده که بومی آمریکا بوده و بومیان از قدیم میسوزانده اند و دود آن را از راه دهان و بینی وارد بدن میکردند. همچنین از راه جویدن برگ تنباکو نیز حالت سرخوشی به آنان دست میداده است. اما این گیاه تنها برای بوی خوبش و کیف و سرخوشی استفاده نمیشده است. از این گیاه برای مصرف در جشنها و همچنین عبادت خدایان و ارواح نیز استفاده میشده است که رنگی معنوی به آن داده بوده است.
در کنار اینها بومیان اولین چپقهای تاریخ را ساخته بودند که در جشنها، بزرگان قبیله از آن برای دودکشی استفاده میکرده اند. نام چپق دوستی را تقریبا همه شنیده ایم. چپق دوستی بین روسای دو قبیله سرخ پوست در یک بزم دست به دست میشده و بزرگان قبیله با هم چپق میکشیدند تا پیمان دوستی برقرار گردد. این پیمانها معمولا پس از جنگها صورت میگرفته و برای حل اختلافات از چپق دوستی بهره میبرده اند. نویسنده اینگونه به این مجلس آشتی و رسوم آن اشاره دارد:
” می بایسته یکی از زیردستان چپوقی پر کند و آتش برویش گذارد و چندبار آنرا بالابرد و پایین آورد و دایره ایی در هوا با آن پدید آورد. و سپس پیش آمده؛ آنرا بدست یکی از بزرگان دهد. و آن بزرگ، چند دمی زده به بزرگ دیگری سپارد و همچنان تا دوره به پایان رسد و پیمان آشتی بسته گردد.”

 

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

 

شهرت تنباکو در اروپا

نویسنده در ادامه میگوید که کلمبوس در سال 1492 به آمریکا رفته و جزیره هایی دیده که مردم محلی دود این گیاه را میبلعند. ظاهرا در ابتدا و سفر اول، اروپاییان بر این گمان بودند که بلعیدن این دود به سبب بوی خوب آن است و از اثرات نئشگی آن خبردار نشدند. اما با وسعت هجوم به سرزمینهای امریکا کمک کم اروپاییان دریافتند که این گیاه در همه این سرزمین دارای ارج و قرب فراوان است و مردم این مناطق با احترام به آن مینگرند و از طریق جویدن یا سوزاندن این گیاه و یا کشیدن گرد این گیاه به بینی خود آنرا مصرف میکنند. تا سالیان دراز هر مسافری که از آمریکا برمیگشت؛ از مردمانی برای اروپاییان میگفته که گیاهی را دود میکنند و از دود آن استعمال میکنند و این برای هر شنونده ایی اسباب شگفتی بوده است. در همین زمانها بوده که ظاهرا نام “تاباکو” از سمت اروپاییان به آن گیاه داده شده است. طبق گفته نویسنده:
” هنوز دانسته نگردیده که این نام در نزد خود بومیان آمریکا از آن گیاه می بوده؛ یا از آن افزاری ( چپوق) که در دودکشی به کار میبرده اند.”

در سال 1558 یعنی 66 سال بعد از سفر کریستف کلمب به آمریکا؛ فلیپ دوم، پزشکی اسپانیایی را به آمریکا گسیل میکند تا گیاهان و درختان آنجا را مورد برسی قرار دهد. این پزشک، فرانسیسکو فرناندیس نام داشته و با خود تخم گیاه تنباکو را به اروپا میآورد. تا سالیانی دراز ظاهرا اروپاییان این گیاه را برای درمان دارویی موثر به کار میبردند و گزافه گویی درباره اثرات دارویی این گیاه برای بسیاری ثروتی فراهم آورد. این تبلیغات پزشکی باعث شهرت بیشتر تنباکو گردید و کشت آن در بسیاری جاها در اروپا شدت گرفت.

اما شهرت بعدی این گیاه از سال 1586 در انگلستان رقم خورد؛ تقریبا 30 سال بعد! هنگامی که ملکه الیزابت دستور سفرهای بیشتر به آمریکا و گرفتن غنائم بیشتر کرد. مسئولیت این کار با سر والتر رالیغ بود. انگلیسیان توانستند نقطه ایی را در آمریکا تصرف کنند و آنجا کوچ نشینی برای خود بسازند به نام “ویرجینیا”. سردسته این کوچ نشینان رالف لین نامی بود. آنطور که گفته شده اولین انگلیسیها بود که به دود و دم تنباکو جذب شد. در یکی از بازگشتها به انگلیس برای سر والتر توتون و چپوقی هدیه آورد. سر والتر دودی شد! و چون شخص صاحب نفوذی بود بسیاری از اطرافیان و اشراف اطراف اون نیز دودی شدند و به این صورت دودکشی در انگلستان رواج پیدا کرد و آغاز شد. دلبستگی سر والتر به تنباکو تا آنجا بود که زمانی که در سال 1616 و در نتیجه کشمکشهای سیاسی حکم اعدام را برای او در نظر گرفتند، اندکی قبل از اعدام چپوقی آتش زد و کشید و بعد به سوی مرگ رفت.

اما یکی از کسانی که در پایان قرن 16 به تبلیغ تنباکو پرداخت و جزو اولین اروپاییان بود که چپوق میکشید، آنتونی چوت شاعر دربار الیزابت بود. وی در 1595 اولین کتاب را در مورد تنباکو و فواید آن نوشت. وی در این کتاب با شعف از تنباکو دفاع کرده و خواص درمانی برگ این گیاه را برای درمان پوست تایید کرده است. وی همچنین مصرف تنباکو را برای درمان درد سینه توصیه کرده است. او ادعا می کند که “دخانیات احتمالاً دارای بسیاری از فضایل عجیب و غریب است که هنوز ناشناخته اند!”

از آنتونی چوت اطلاعات زیادی در دست نیست او یک سال بعد و قبل از انتشار کتابش فوت کرد. در کتاب تنباکو، یک طراحی به جا مانده است که مردی را در حال چپوق کشیدن تصویر کرده اند. این تصویر قدیمیترین تصویری است که از یک اروپایی در حال کشیدن تنباکو ثبت شده است.

قدیمیترین تصویر از دودکشی در اروپا

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

باز شدن پای تنباکو به آسیا

چنانچه دیدیم در سده هفدهم استفاده از تنباکو رو به فزونی نهاده بود به صورتی که در کل اروپا شایع شد و به دروازه های عثمانی هم رسید. در همه جا دولتها مخالفت خود را با دودکشی و کشت تنباکو اعلام میکردند و بند و زندان را برای محکومین در نظر میگرفتند. کشیشان در اروپا دودیان را بی دین میخواندند و دست به نابودی مزارع تنباکو میزدند با کمک دولتها. اما همه اینها مانع از رواج روز افزون تجارت و استفاده تنباکو و توتون نشد. چنانکه در زبانهای مختلف برای دودیدن واژه های مختص به آن پدید می آمد و به مرور به فرهنگ عمومی تبدیل شد.

 

 

تصویر سمت راست قهوه خانه ایی در آناتولی در 1853 _ تصویر سمت چپ، قهوه خانه ایی ترکی در قرن 19 میلادی

تاریخچه قلیان چپوق و تنباکو

در قرن هفدهم حکومت عثمانی یک امپراطوری وسیع از اروپا تا آفریقا و آسیای غربی را در اختیار داشت. شاهراه ورود هر چیز تازه ایی از اروپا به سمت آسیا از خاک عثمانی بود. تنباکو و چپوق نیز از راه ترکیه امروزی در خاورمیانه و نهایتا آسیا رواج پیدا کرد. عثمانیها در مقایسه با اروپاییان چپوقهای بلندتری ساختند که گاه طول آن تا 2 متر هم میرسید. کسرویی در کتاب خود به ریشه نام چوپوق هم پرداخته است و اشاره دارد که عثمانیها بر روی این پایپ اروپایی نام “چوبوق” نهادند که برگرفته از کلمه چوبک و خود به معنی چوب است. همچنین خود گیاه تنباکو را با نام توتون خواندند که به معنای دود است.
اما داستان ورود تنباکو به آسیا و عثمانی به همین سادگی اتفاق نیوفتاد و حکایت خونینی دارد! در زمان سلطنت سلطانمراد چهارم، نزدیک به چهار هزار نفر براثر کشیدن چوپوق جان خود را از دست دادند. در تاریخ نعیما گفته شده است که مخالفان در قهوه خانه ها پاتوق میکردند و قهوه مینوشیدند و چوپوق میکشیدند و در مورد سلطان بدگویی میکردند. سلطانمراد برای ایجاد رعب و وحشت دست به کشتار مخالفان میزد و دودکشان بهانه خوبی برای اینکار بودند. حتی نوشیدن قهوه هم ممنوع شده بود. نویسنده به جلد سوم تاریخ نعیما اشاره میکند و در رابطه با تعصب سلطانمراد میگوید:
” با آنکه درباره دود فرمان سختی رفته بود در ” اوچ بکار” چهارده تن نهانی در جایی نشسته دود میکشیدند. پادشاه با رخت ناشناس ناگهان بر سر ایشان رسید و همگی را دستگیر گردانیده؛ کشت. در جایگاه “رها” نیز چهارده تن دودکش را گرفتند و همگی را آشکاره کشتند. در حلب نیر بیست تن گرفتار گردیده کشته شده بودند. در “حجه الکور” نیز شش کس را گرفته نابود گردانیدند. این دودکشانرا که میگرفتندی برخی را در میان لشکر دست و پا بریده می انداختندی. برخی را در برابر چادر پادشاه دست و پا می بریدندی. پاره ایی را نیز گردن زدندی یا چهار تکه گردانیدندی.”
اما دودیها دست از کشیدن برنمیداشتند. در همان زمان مردم استانبول چپوقهای کوچکی ساخته بودند که برای مخفی کردن مناسبتر بودند و جماعت دودکش به دشت و کوه میرفتند برای استعمال دخانیات. به قول کسروی:
” دیوانگی گونه به گونه است! ”
پس از مرگ سلطانمراد دیگر خبری از کشت و کشتار به خاطر تنباکو نبود. کار کشت و خرید و فروش این گیاه رونق گرفت و در سراسر اقلیم عثمانی پخش شد. این گیاه در معادلات بازار و معادلات سیاسی هم نقش بازی کرد و باعث رو نق بازار شد. یکی از مشهورترین مجادله های سیاسی بر سر تنباکو در ایران روی داد که به آن خواهیم رسید اما قبل از آن به ورود تنباکو به ایران اشاره میکنیم که داستانی شگفت دارد.

تاریخچه قلیان

اگر جایی در این تحقیق باشد که اطلاعات دست اولی را کسروی برای اولین بار جمع آوری کرده است مربوط به این بخش میشود. تاریخچه قلیان و چپوق در ایران تقریبا از زمان ورود آن به خاورمیانه قابل پیگیری است. ورود تنباکو به ایران از دوران صفوی آغاز شده است. نگارنده بر این باور است که ورود تنباکو به ایران از خاک عثمانی صورت گرفته در مقابل این نظر که میگوید تنباکو را پرتقالیها از راه خلیج فارس به ایران آوردند به وسیله کشتیهای جنگی شان. وی برای اثبات نظر 3 دلیل میآورد:

1- عثمانیان در زمان صفوی از کرانه ای غربی دریای خزر تا خلیج فارس با دولت ایران همسایگی داشتند و روابط این دو پادشاهی و مردمانی که در این گستره وسیع زندگی میکردند بی اندازه بوده است. و حس نزدیکی و غرابت این مردمان بسیار بیشتر بوده تا با مردمانی از انگلیسها و پرتقالها.

2- در زمان صفوی چپوقهای بلند عثمانی مورد استفاده بوده نه پایپهای انگلیسی.

3- نامهای ترکی توتون و چپوق که ایرانیان نیز برای این آلات استفاده کردند.

ظاهرا اینها دلایل محکمی هستند که بپذیریم عمده راه ورود تنباکو از مرز عثمانی به سمت ایران بوده است.

 

اما تحقیقا میتوان گفت که در زمان شاه عباس اول تنباکو و بازار آن وارد ایران شد. اولین اشاره ها به مالیات تنباکو در زمان شاه عباس بزرگ ثبت شده اند. مالیاتها به تنباکو در ابتدا بسیار سنگین بوده اند. اما بگیر و ببند چنان که در عثمانی وجود داشت در ایران نبود. شاه عباس در 1027 قمری استعمال توتون و تنباکو را ممنوع میکند. اما این دستور آنچنان هم محکم نبود و پس از مرگ شاه د در زمان شاه صفی دوباره تجارت و مصرف تنباکو از سر گرفته شد.
شاه صفی چپوق میکشیده و هر از گاهی دستور غدقن شدن استعمال تنباکو را میداده است. اما کشت و کشتار همچون دولت سلطانمراد عثمانی وجود نداشته است. یکی از خونهایی که ریخته شده بود در زمان ممنوعیت، مربوط به دو تاجر خوشنام هندی است که در کاروانسرایی قلیان میکشیده اند. اینان دستگیر میشوند و سرنوشت تلخی پیدا میکنند. به دستور شاه سرب داغ در گلوی آنها میریزند.
در زمان صفوی و از آغاز دودکشی در ایران نیز استعمال دخانیات در ایران با نظرات مخالف و موافق روحانیون همراه شده است. اما در نهایت کفه به سمت دوستداران دود سنگینی کرده است و روحانیون موافق به کرات در تاریخ، تنباکو را استعمال میکرده اند.

 

تاریخچه قلیان

 

سندی مردود در باب تاریخچه قلیان

با اطمینان کامل نمیتوان گفت که قلیان اختراع ایرانیان بوده است یا اینکه نمیتوان گفت که اساسا این وسیله اختراع کدام مردمان بوده است. اما میتوان گفت که یقینا ایرانیان اولین ها هستند که از آن استفاده کردند. همچنین اطلاعات و اسناد زیادی هست که بر این فرضیه مهر قبولی بزند که قلیان اختراع ایرانیان است. در اینجا کمی از مقاله کسروی دور میشویم و قبل از اینکه قدیمی ترین سند به جا مانده را با هم مرور کنیم به مطلبی اشاره کنیم که در وبسایتهای مختلف و مقالات زیادی استفاده شده است. همچنین برای سهولت کار همه تاریخها را به میلادی آورده ام. این سند که در قالب یک رباعی از شاعر شیرازی یعنی اهلی شیرازی آورده شده است، در سایتهای گوناگون دست به دست میشود و از آن به عنوان قدیمیترین سند استفاده ایرانیان از قلیان استفاده میشود. اهلی شاعر خوش ذوق شیرازی بود که شعر او را به حافظ نزدیک میدانند. در دربار صفوی خدمت میکرده و بیشتر اشعار مداحی اش را برای شاه اسماعیل صفوی سروده است؛ یعنی اولین شاه صفوی. وی بین سالهای ۱۴۵۴ تا ۱۵۳۵ میلادی زندگی کرده است. و اما رباعی این است:

قلیان ز لب تو بهره ور می‌گردد
نی در دهن تو نیشکر می‌گردد
بر گرد رخ تو دود تنباکو نیست
ابریست که بر گرد قمر می‌گردد

اما به نظرم در صحت این رباعی و انتسابش به اهلی شیرازی ایرادات وارد است. این رباعی نمیتواند کار این شاعر باشد که اگر می بود؛ میبایست اختراع قلیان را بی کم و کاست به ایرانیان منتصب میکردیم. ساده ترین راه تشخیص آن، رجوع به دیوان این شاعر است که در برسی که انجام دادم، این رباعی را در دیوان شعر این شاعر نیافتم! ( کلیات اشعار مولانا اهلی شیرازی/ به کوشش حامد ربانی/سنایی، 1344 )
اما دلیل گمان شکن دیگر اینکه، مرگ اهلی در سال 1535 رقم خورده است. در ابتدای این نوشته گفتیم که در 1558 ( 23 سال پس از مرگ اهلی) تازه فلیپ دوم پزشکی را به آمریکا گسیل داشت و تا مدتها در غرب اروپا تنباکو مصرف پزشکی داشته است و همچنین تازه در 1586 هست که در انگلیس اولین دودکشی ها به وسیله پایپ بوجود می آیند.
پر واضح هست که این رباعی از اهلی، جعلیست و نمیتواند سند محکمی برای اختراع قلیان در ایران باشد. نیاز به توضیح نیست، که از همین سند استفاده شده تا رواج تنباکو در ایران را از راه جنوب و توسط پرتقالیها، رقم بزنند. صحبت به درازا کشید؛ اما بگذارید درجستجوی تاریخچه قلیان به قدیمیترین سندی که موجود است بپردازیم.

 

تاریخچه قلیان

 

مخترع قلیان!

در ادامه مطلب تاریخچه قلیان به هند میرویم! دکتر سریل لوید الگود، پزشک سفارت انگلیس در زمان قاجار و محقق در زمینه پزشکی در شرق بود. وی دو کتاب ” تاریخ پزشکی ایران” و ” طب در دوره صفوی” را در طول دو باری که به ایران سفر کرد نوشته است. وی بدون اشاره به منبعی، اختراع قلیان را به ابوالفتح گیلانی، یک ایرانی اهل لاهیجان نسبت میدهد که در دربار اکبرشاه گورکانی در هند خدمت میکرده است. طبق این گفته، ابوالفتح به اکبرشاه اجازه استعمال تنباکو را نداده است، چرا که گمان میکرده برای سلامتی مضر خواهد بود. بنابراین با اختراع قلیان، دود سنگین را بر روی آب حرکت داده و باعث گرفتن سموم تنباکو شده است و پس از آن قلیان در همه بلاد خاورمیانه گسترش یافته است.

این داستانیست که نمیتوان به آن ایرادی گرفت اما قبول آن هم خالی از اشکال نیست. وفات این مرد به سال 1589 آورده شده است یعنی سه سال پس از اوج گیری دودکشی در انگلستان. کمپانی هند شرقی در سال 1600 اجازه نامه کسب و کار را از ملکه الیزابت اول دریافت میکند. اما باید به این نکته توجه داشت که قبل از کمپانی هند شرقی، تاجران هلندی و پرتقالی با هندیها تجارت میکردند و بعد هم همینها بودند که با انگلیس کمپانی را بوجود آوردند. بنابراین امکان اینکه تنباکو در سالهای خدمت ابوالفتح گیلانی به دربار اکبرشاه رسیده باشد و این داستان واقعیت داشته باشد وجود دارد. اما باید با دیده شک به آن نگریست.
از پس از این زمان در تاریخ است که چند ملت هر کدام قلیان را اختراع خود میدانند. هندیها، ایرانی ها، عثمانیها، مصریها و حتی سرخپوستانی در ایالت داکوتای جنوبی! اما اگر به نام قلیان توجه کنیم و اجزاء تشکیل دهنده آن میبینیم که اکثر این نامها ایرانی اند و این حدس که ساخت و گسترش این وسیله زیر سر ایرانیان بوده است بیشتر میگردد. قلیان یا غلیان از واژه عربی “غلی” به معنای جوشیدن و غل زدن می آید. همچنین اجزاء آن همچون میانه، میلاب، نی و خود شیشه فارسی هستند. امروزه در کشورهای عربی خلیج فارس و حتی در مصر به قلیان شیشه گفته میشود. همچنین در ترکیه و کشورهای غرب خاورمیانه و فرانسه به آن نارگیله “نارجیله” میگویند که به سبب استفاده از نارگیل به جای شیشه، که برای قلیان مسافرتی ایرانیان در عهد صفوی کاربرد داشته است استفاده شده. در هند و پاکستان به آن “حقه” میگویند که ظاهرا به حقه بازی که در دودیدن تنباکو با این وسیله زده شده است نامیده شده است. همین کلمه به زبان انگلیسی رفته و در آنجا به قلیان ” هوکاه” میگویند.

اجزاء قلیان با نام های فارسی

تاریخچه قلیان

قلیان کشی در زمان صفوی

اما قلیان کشی از زمان شاه عباس در ایران شروع شده است ظاهرا. اشارات به قلیان در متون تاریخ نویسان فرنگی زمان شاه عباس و بعد از آن وجود دارد. فرنگیان با تعجب به شیوه دودکشی در ایران و این وسیله یعنی قلیان مینگریسته اند. این در حالی است که درهمین زمان و در دربار عثمانی همچنان از چوپوق های بلند استفاده میشده و نامی از قلیان در آنجا ذکر نشده است. این تعجب فرنگیان را در ذکری که کسروی در کتاب خود آورده از نویسنده ایی فرانسوی با هم میخوانیم. محمد رضا بیگ سفیر شاه سلطان حسین، به دربار لویی چهاردم در فرانسه گسیل شده بود. این نویسنده را همراه او کرده بودند. محمد رضا بیگ می بایسته با شوکتی تمام با کالسکه پادشاهی از پاریس بورسایل حرکت کند برای دیدن لویی چهادهم. او میگوید:
“چون به میانه راه پاریس بورسایل رسیدند سفیر خواهش کرد که کالسکه را آهسته برانند. تا او قلیانی کشد؛ و برای اینکار راه شگفت آوری اندیشیده بود. زیرا همین که دستور داد، غلام سیاهی سواره، رکاب با اسب زده، به جلو در کالسکه تاخت و قلیان را که آب ریخته و آماده میداشت بیدرنگ با تنباکو انباشت و آتش بر روی آن گذاشت؛ و آنگاه چین و خم لوله چرمین و درازی را که یک سرش به غلیان میبوده از هم باز کرده؛ سر دیگرش را بدست آقای خود داد. با آنکه کالسکه چی همزمان راه افتاد، راه پیمایی جلوگیر قلیانکشی او نمیشد و از تکان، آتش تنباکو نمیریخت. این شگفت تر که آتش افروخته همراه میداشتند و نیاز بافروختن آن پیدا نمیکردند.”
گمان نمیکنم بیش از این نیاز به توضیح باشد برای تاریخچه قلیان. تنها میتوان از اسناد هنری نام برد که در آن قلیان آورده شده است. در زیر دو نقاشی را با هم میبینیم.. نقاشی سمت راست کار استاد نگارگر دربار شاه عباس صفوی است که در سال پایانی عمر خود کشیده است یعن 1635 میلادی. در این تصویر نشمی کماندار را میبینیم که قلیانی به یک دست و کمانی به دست دیگر دارد. و این از رواج قلیان در عهد شاه عباس و جانشینان او خبر میدهد. نکته ایی که جالب است در این نقاشی شکل روی شیشه قلیان است که یک کشیش مسیحی را نشان میدهد! تصویری که بعدها با صورت ناصرالدین شاه قاجارعوض شد. من دلیل نقش این کشیش را بر روی این شیشه متوجه نشدم و توضیحی برای آن ندارم!
تصویر سمت چپ هم در قرن هجدهم و تقریبا یک قرن بعد از شاه عباس و در سال 1720 میلادی کشیده شده از سلطان محمد گورکانی در هند به همراه قلیان دارش. میبینیم که در این زمان قلیان کاملا جای خود را در بین عامه و دربار باز کرده بوده است.

 

تاریخچه قلیان

جنبش تنباکو

اما بخش پایانی این نوشته را همچون کسروی در کتابش اختصاص میدهیم به یک واقعه تاریخی مهم حول محور تنباکو در ایران. حادثه ایی که کاملا نقش بازی کرده در تاریخ مدنی مردم ایران و آن تحریم توتون و تنباکو است که توسط ایرانیان و آیت الله شیرازی رقم خورد. جای تعجب است که ماده ایی اینچنین مضر برای سلامت انسان، پایه گذار جنبش عدالتخواهی ملتی گشته است.

نویسنده در ابتدای این بخش میگوید:
” در ایران درباره توتون وتنباکو یکداستان تاریخی نیز رخ داده و از دودکشان یک مردانگی پسندیده پدیدار گردیده که باید در اینجا یاد کنیم. این داستان پیشامد کمپانی رژیست که در زمان ناصرالدین شاه رخداده و آغاز بیداری توده ایران بشمار رفته.”

داستان در سالهای آخرین سلطنت ناصرالدین شاه اتفاق افتاد. زمانی که شاه در سفر سوم خود در فرنگ بود. او لنگ جور کردن پول سفر خود به اروپا بود در آنجا امتیاز انحصاری تجارت توتون و تنباکو را به مدت 50 سال به تالبوت نامی و کمپانی اش به نام رژی واگذار کرد. این اتفاق در سال 1269 خورشیدی افتاد. در همان سال روزنامه ایرانی اختر که در عثمانی چاپ میشد، مصاحبه ایی با تالبوت کرد و پرده از کلاه گشادی برداشت که کمپانی رژی سر ملت و دولت ایران گذاشته. با مقایسه مبلغ قرارداد رژی با دولت عثمانی، مشخص شد که وی توتون و تنباکو را از عثمانیان بسیار گرانتر میخریده. تشت رسوایی شاه به زمین افتاد. کمپانی از بهار سال 1370 کارمندان خودش را در ایران مستقر کرد و شروع به کار کرد و نارضایتیها از قیمتها آغاز شد. چرا که توتون و تنباکو در ایران به صورت گسترده ایی کشت میشد و یکی از اقلام اساسی صادرات ایران بود.

جرالد تالبوت

تاریخه قلیان

آغاز اعتراضها از تبریز کلید خورد و اعلامیه های رژی از دیوارها کنده شد. ناصرالدین شاه در پی سرکوب برآمد اما کاری از پیش نبرد. کمپانی حاضر شد که کارمندانش در تبریز از آذری ها باشند اما باز هم کاری از پیش نرفت. پس از آن اصفهان و شیراز به تکان آمدند و پس از آن تهران به مخالفت برخواست. اولین اعتراض مدنی ایرانیان از زمان صفوی تا آن زمان در حال شکل گرفتن بود. اما آتش این اعتراضها زمانی گر گرفت که آیت الله شیرازی که در سامرا سکونت داشت پس از مکاتبات با شاه فتوای حرام بودم استعمال دخانیات را صادر کرد. این فتوا در ابتدا به اصفهان و پس از آن به تهران رسید. کار بالا گرفت و در اندک زمانی در میان مردم پراکند. مغازه های فروش تنباکو بسته شد و در قهوه خانه ها قلیان ها را برچیده شدند. ناصرالدین شاه روحانیان را به خصوص میرزای آشتیانی را تهدید کرد که باید از تهران برود. مردم گرد خانه او جمع شدند و گفتند” ما نیز با شما خواهیم رفت” در این گیر و دار و وضعیت متشنج ناصرالدین شاه پیامی میفرستد که: ” فروش در درون کشور از کمپانی گرفته شده و آزاد گردید. آقایان دیگر ایستادگی ننمایند.”
نویسنده در ادامه از اثری که این حادثه در ایرانیان گذاشت و منجر به انقلاب مشروطه شد، میگوید: ” مردم آن خوش گمانی که به شاه و وزیران میداشتند و خرد چهل مرد را در یک وزیر، و خرد چهل وزیر را در یک شاه می پنداشتند، از میان رفت.”

تاریخچه قلیان

تاریخچه قلیان به صورت مختصر اینجا پایان میابد. ممنون خواهیم شد اگر شما هم نظر یا اطلاعاتی در زمینه تاریخچه قلیان، چپوق و تنباکو دارید، در قسمت نظرات با ما و دیگران به اشتراک بگذارید.

بد نیست که انتهای این مقاله را هم با جمع بندی از مضرات تنباکو و با سخن کسروی به پایان ببریم:
” لیکن چنانچه از همین تاریخچه پدیدار است، برای جلوگیری از این گونه کارها (ضررهای تنباکو) سخت گرفتن و یا بها را گرانتر گردانیدن و مانند اینها سودی نتواند داشت و چه بسا که به آزمندی دودکشان بیافزاید و یگانه راه چاره آنست که پزشکان و دانشمندان در این باره چیزهایی نویسند و گفتارهایی رانند و زیان دود یا بی اندازگی آنرا با زبان پند و دلیلهای دانشی باز نمایند، و ما امیدمندیم کسانی به این کار خواهند پرداخت.”


بیشتر بدانید

پیگیری سفارش
لیست مقایسه
حراج اسموکیش